Większości z nas hasło “dziady” kojarzy się z niezbyt lubianą lekturą szkolną. Jednak tytuł tego utworu pochodzi od nazwy obrzędu, który praktykowany był przez Słowian na przełomie października i listopada i był ściśle związany ze światem umarłych. Podczas dziadów żywi usiłowali nawiązać kontakt ze zmarłymi i uzyskać ich przychylność - zwłaszcza w kwestiach płodności i urodzaju, ponieważ Słowianie wierzyli, że to właśnie dusze przodków opiekują się tą sferą. 

Podczas obrzędu dziadów należało ugościć dusze, które powróciły z zaświatów. Dlatego przygotowywano dla nich jedzenie, które pozostawiano na noc na stołach. Zwyczaj ten przetrwał na polskich wsiach aż do początków XX wieku! W niektórych regionach zapewniano duchom także możliwość wykąpania się, zostawiając na noc miskę z wodą, mydło i ręcznik. 

Skąd wzięła się tradycja zapalania zniczy? 

Doskonale nam znany zwyczaj zapalania zniczy na grobach bliskich zmarłych również nie jest niczym współczesnym i wywodzi się z dawnych czasów. Poganie mieli zwyczaj zapalania ognisk na grobach, by błąkające się po ziemi dusze mogły się ogrzać. Inna wersja tego obyczaju nakazywała palić ogniska na rozstajach dróg i przy domach, by duchy nie zabłądziły i trafiły do właściwego domostwa, gdzie towarzyszyły swoim bliskim, pozostałym przy życiu. Równocześnie jednak dla żyjących była to forma asekuracji – wierzono, że ogień odstrasza złe moce, które w noc zaduszną także krążyły po świecie. 

Dzień Zaduszny na Śląsku Cieszyńskim

FOTO: Nac

Jakie obrzędy towarzyszyły świętu zmarłych? 

Część obrzędów i wierzeń, związanych ze świętem zmarłych, nie przetrwała do dziś. Wśród nich znajdziemy na przykład zwyczaj, by w nocy z 1 na 2 listopada nie wychodzić z domu. Wierzono, że w tym czasie zmarli księża odprawiają msze, w których uczestniczą dusze. Spotkanie z nimi lub wejście do kościoła pod ich obecność miałoby być dla żyjących niebezpieczne. Jednak już po mszy duchy rozchodziły się do swoich dawnych domów i wówczas należało umożliwić im odwiedziny, uchylając drzwi. Gest ten symbolizował życzliwość i pamięć. Niekiedy nawoływano także bliskich zmarłych po imieniu. 

Wieczorami 1 i 2 listopada w wiejskich domach nie wolno było ubijać masła, maglować, deptać kapusty, ciąć sieczkę, prząść, tkać, spluwać i wylewać pomyi. Wszystkie te czynności mogłyby bowiem skaleczyć, rozgnieść lub znieważyć duszę zmarłego, odwiedzającą domostwo. Gniew przodka był uważany za ogromne nieszczęście - rozzłoszczona dusza mogła wyrządzać szkody, a nawet sprowadzić przedwczesną śmierć! 

O jakich przesądach pamiętali mieszkańcy wsi w Zaduszki? 

Kolejną zasadą, której przestrzegano na polskich wsiach w okresie święta zmarłych, było goszczenie kościelnych żebraków. W tym czasie zapraszano ich do domów i traktowano jak najważniejszych gości. W zamian za gościnę, żebracy musieli pomodlić się za dusze zmarłych. Wierzono także, że czasem to właśnie duch przodka wciela się w biednego pielgrzyma lub starca, przypadkowo napotkanego podczas modlitwy w kościele. 

Okres zaduszny był dla dawnych mieszkańców wsi czasem wzmożonego obcowania ze światem umarłych. Traktowano ich z szacunkiem i na różne sposoby okazywano serdeczność, chcąc w ten sposób zapewnić sobie przychylność duchów. I choć część przesądów i wierzeń z czasem zaniknęła, a inne uległy przekształceniu, dziś wciąż staramy się podczas święta zmarłych okazać naszym bliskim, którzy już odeszli, szacunek i pamięć. 

Zuzanna Ćwiklińska

fot. pixabay, Narodowe Archiwum Cyfrowe

Najczęściej nazwy wsi pochodzą od imion lub przezwisk założycieli lub właścicieli. Zdarza się także, że są związane z nazwami zawodów, zwierząt, dni targowych, lokalnych typów budownictwa albo jakąś cechą charakterystyczną, która przed laty wyróżniała dane miejsce. Są jednak i takie nazwy, nad którymi strach się zastanawiać. Bo skąd wzięły się na przykład Potworów czy, o zgrozo całkiem popularne, Piekło? 

Skąd się wzięła nazwa Piekło? 

Wymienione wsie naprawdę istnieją. Potworów znajduje się w województwie mazowieckim (powiat przysuski) i, co ciekawe, jest nieoficjalną... paprykową stolicą Polski! Każdego roku odbywa się tu lokalny festyn, związany właśnie z papryką, której w regionie Potworowa uprawia się dużo. Z kolei Piekło znajduje się w woj. pomorskim (powiat sztumski). Nazwa tej wsi wywodzi się prawdopodobnie od częstych powodzi, które nawiedzały te tereny, lub od trudności, które napotykali spławiający tam piasek flisacy. 

Jednak Piekło to nie jedyna miejscowość o ciekawej nazwie w województwie pomorskim. W powiecie puckim znajduje się bowiem wieś, której nazwa również wywołuje nieprzyjemny dreszcz: Zdrada. Jest to wieś kaszubska, a jej nazwa zachowała się od czasów, gdy te tereny należały jeszcze do Niemiec. 

Jakie straszne wsie można znaleźć na Śląsku? 

Region Śląska obfituje w ciekawe nazwy wsi. Wśród nich znaleźć możemy i takie, które trafią na listę najstraszniejszych! Na przykład Nędza (powiat raciborski), której nazwa ma pochodzić od raciborskiego księcia - gdy ten zgubił się na polowaniu, trafił do chaty ubogiego rybaka, gdzie został ugoszczoy. Gdy stamtąd odchodził, westchnął “O nędzo, nędzo” i tak odtąd określano wieś, w której znajdowała się ta chata. 

Inna śląska miejscowość, od której dreszcz przechodzi po plecach, to Wilcze Gardło, obecnie jest to dzielnica Gliwic. Nie do końca wiadomo, skąd wzięła się nazwa - już w latach 40. XX wieku wiadomo było tylko, że lokalna ludność w ten sposób określała teren, na którym powstało istniejące do dziś osiedle. Jednak jego historia również nawiązuje do mroczych dziejów: było ono przeznaczone do zamieszkania przede wszystkim przez funkcjonariuszy NSDAP oraz członków SA i SS. 

Straszne nazwy wsi na Mazowszu 

W województwie mazowieckim prócz Potworowa można spotkać jeszcze kilka innych ciekawych nazw. Zaliczają się do nich na przykład Gnaty-Wieśniany, położone w powiecie pułtuskim. To jedna z najmniejszych wsi w naszym zestawieniu: w 2021 roku mieszkało tam zaledwie 97 osób! 

Z kolei w powiecie gostynińskim możemy znaleźć wieś Szkarada. Ta nazwa nie jest odosobniona: w Polsce znajduje się kilka wsi o nazwie Szkaradowo, między innymi w Wielkopolsce czy na Pomorzu. 

Jakie jeszcze nietypowe nazwy wsi pojawiają się w Polsce? 

Spośród innych miejscowości o strasznych nazwach warto wymienić na przykład Tupadły w woj. kujawsko-pomorskim – na terenie powiatu inowrocławskiego znajdują się aż dwie wsie o tej nazwie! Kolejne dwie znajdziemy także w kujawsko-pomorskim, w powiatach lipnowskim i nakielskim. 

W województwie warmińsko-mazurskim zlokalizowana jest wieś Stare Juchy (powiat ełcki). Dziś jest to miejscowość letniskowa, jednak ma za sobą bardzo długą historię. W czasach pogańskich Stare Juchy były ośrodkiem kultu religijnego! Być może to właśnie z krwawymi ofiarami związana jest nieco przerażająca nazwa wioski? 

Niezbyt pozytywnie kojarzy się także nazwa jednej ze wsi w powiecie tomaszowskim (woj. lubelskie): Klątwy. W 2021 roku w Klątwach mieszkało 330 osób. W pobliżu znajdują się także miejscowości Czartowiec i Czartowiec-Kolonia, również nasuwające nieprzyjemne skojarzenia z działaniem sił piekielnych. 

Jakie mroczne zwierzęta dały nazwę wsiom? 

Wywodzenie nazwy wsi od nazw zwierząt jest w Polsce bardzo częste. Jednak obok sympatycznych futrzaków, jak psy i koty, są także i takie, które kojarzą się nieprzyjemnie. W województwie lubuskim znajdziemy wieś, której nazwa kojarzy się właśnie z takim stworzeniem: Nietoperek (powiat międzyrzecki). Ma ona faktyczny związek z nietoperzami: w pobliżu znajduje się rezerwat przyrody, założony, by chronić zimowe siedliska nietoperzy. 

Z kolei w Wielkopolsce znajduje się wieś, której mieszkańcy woleliby zapewne nie mieć nic wspólnego ze zwierzęciem, które dało jej nazwę. Chodzi bowiem o miejscowość Szczury (powiat ostrowski), gdzie mieszkało w 2021 roku 521 osób. 

Zuzanna Ćwiklińska

fot. envato elements

Można powiedzieć, że belgijskie miasteczko Kasterlee stoi dynią. To warzywo jest nieoficjalnym symbolem miasta. To właśnie w Kasterlee co roku odbywają się dyniowe regaty. W czasie imprezy mieszkańcy, często poprzebierani w wymyślne kostiumy – na przykład piratów czy stroje warzyw - pływają po tamtejszym jeziorze w wydrążonych dyniach. W tym roku w regatach wzięło udział 65 zespołów. 

Skąd wziął się pomysł na wyścigi w dyniach? 

Idea wyścigów w dyniach zrodziła się stosunkowo niedawno. Pierwsze regaty odbyły się w 2008 roku. Powód był prozaiczny: lokalni producenci warzyw poszukiwali zastosowania dla swoich dyń-rekordzistek, które po tym, jak wygrywały konkursy, stawały się tylko materiałem na zupę. Tak zrodził się pomysł, by wydrążone warzywa wykorzystać jako rodzaj łódki czy kajaka i zorganizować wyścigi. 

Z powodu pandemii koronawirusa regaty w dyniach zostały wstrzymane na dwa lata. 23 października odbyły się po raz pierwszy po tej przymusowej przerwie. 

Co o wyścigach w dyniach mówią uczestnicy? 

Wzięcie udziału w dyniowych regatach to niezapomniane przeżycie. 

- Mój chłopak opowiedział mi o tej imprezie podczas jednej z naszych pierwszych randek. Uznałam, że to prześmieszne - mówiła agencji prasowej Reuters jedna z uczestniczek, która w tym roku płynęła dynią w stroju rekina. 

Z kolei inny uczestnik określił to wydarzenie jako “brudne, lepkie i tłuste” i zadeklarował, że z pewnością weźmie w nim udział również za rok. 

Jakie kłopoty mają uczestnicy regat? 

Jednak regaty stawiają przed uczestnikami również pewne wymagania. Pierwszym problemem jest znalezienie idealnego warzywa. Dziś bowiem mieszkańcy Kasterlee hodują dynie, które ważą nawet po 1000 kg, więc są za ciężkie, by mogły wystartować w regatach. 

Jak się okazuje, wiosłowanie w dyni także wcale nie jest łatwe. 

- Kiedy wiosłujesz, dynia nie porusza się do przodu, ale zaczyna się kręcić - mówił Reutersowi jeden z zawodników z Kasterlee. To niesie ze sobą nutkę adrenaliny, bo gdy do dyni naleje się zbyt dużo wody, uczestnik może wylądować w jeziorze.

Zuzanna Ćwiklińska

fot.Pompoenregatta Kasterlee/Nancy Vermeylen/facebok

Skąd się wzięło święto Matki Boskiej Zielnej? 

Pierwsze informacje o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny można znaleźć już w apokryfach. Jest ono przedstawiane na różne sposoby. W jednym z opisów można przeczytać, że kiedy Chrystus wziął Maryję do Nieba, apostołowie po otworzeniu grobu Matki Bożej znaleźli w nim tylko róże. 

Jak przygotować wieniec na dożynki?

Właśnie z tego powodu w dzień Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny święci się wszystkie zioła oraz plony jakie udało się zebrać. Kwiaty z grobu Maryji mają także swoje odzwierciedlenie w wiązankach i wieńcach jakie w czasie dożynek i 15 sierpnia wierni zanoszą do kościołów.  Zgodnie z tradycją do wieńca lub bukietu należy użyć 7 lub 77 różnych ziół, zbóż, kwiatów, ale także plonów rolnych.

Dożynki w Spale 1926-1939

FOTO: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Dożynki we Wrocławiu 1949 rok

FOTO: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Najczęściej do wieńców dożynkowych trafiają:

• len,
• mak,
• konopie, 
• kłosy zbóż.

Co więcej, tak poświęcone wieńce czy bukiety miały zapewniać mieszkańcom domu ochronę przed piorunami i chorobami. Z kolei dla młodych panien taka wiązanka miała zapewnić szczęśliwe zamążpójście. 

Jak kiedyś wyglądały dożynki w Polsce?

A jak kiedyś wyglądały dożynki w Polsce? Na fotografiach, które znajdują się w Narodowym Archiwum Cyfrowym oraz w galerii poniżej możecie zobaczyć różne stroje, zwyczaje w różnych regionach Polski. Ale widać także jak zmieniała się mechanizacja rolnictwa od początku lat dwudzieństych do niemal końca lat 70. XX wieku. 

Paweł Mikos
Fot. NAC (Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Program Dożynek Wojewódzkich w Ciechanowcu:

• Liturgia Święta w Cerkwi Wniebowstąpienia Pańskiego w Ciechanowcu.
• Msza Święta w zabytkowym kościele pw. Wszystkich Świętych na terenie Muzeum.
• Ogłoszenie wyników konkursu na najładniejszy wieniec dożynkowy województwa podlaskiego 2022.
• Parada zabytkowych ciągników i ciągówek.
• Koncert „Warszawskiej Orkiestry Sentymentalnej”, Zespołu „Megitza”, „Swoi” z Ukrainy oraz warszawskiej „Kapeli z Targówka”.

Gwiazdami wieczoru będzie zespół Pectus i zespół KOMBI.

Dożynki i Podlaskie Święto Chleba w Muzeum Rolnictwa im. Księdza Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

FOTO: Muzeum Rolnictwa Im. Księdza Krzysztofa Kluka W Ciechanowcu Zaprasza

Ponadto będziemy świadkami, i.in.

• Obrzędu święcenia zwierząt.
• Przemarszu orszaku żniwnego na pole.
• Pokazów żniwnych na polu.
• Pokazu młócenia i wypieku chleba w plenerowym piecu chlebowym.

To także dzień pełen nietuzinkowych konkursów, np. na najpiękniejsze stoisko kół gospodyń wiejskich; najciekawsze stoicko piekarnicze; wykonanie równianki.

Dożynki i Podlaskie Święto Chleba w Muzeum Rolnictwa im. Księdza Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

FOTO: Muzeum Rolnictwa Im. Księdza Krzysztofa Kluka W Ciechanowcu

Wydarzeniu towarzyszyć będzie plenerowa wystawa lokomobil, ciągników i silników; degustacja potraw regionalnych przygotowanych przez KGW, stoicka piekarnicze, stragany twórców ludowych, jadło regionalne, wesołe miasteczko, atrakcje dla dzieci i dorosłych, a także występy zespołów folklorystycznych i kapel ludowych.

Parada ciągników oraz święcenie zwierząt 

Obrzęd święcenia zwierząt gospodarskich związany jest z kultem św. Rocha – opiekuna żywiny, jednym z jego atrybutów jest pies. Wydarzenie to cieszy się wielkim powodzeniem i został nieodłącznym punktem programu Święta Chleba.

Dożynki i Podlaskie Święto Chleba w Muzeum Rolnictwa im. Księdza Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

FOTO: Muzeum Rolnictwa Im. Księdza Krzysztofa Kluka W Ciechanowcu

Wiele emocji wzbudza także Parada Ciągników i Ciągówek ze zbiorów muzeum. Kolekcja liczy 65 ciągników, 70 silników i 12 lokomobil parowych. W tym roku w paradzie udział weźmie 15 ciągników i 1 lokomobila parowa. Także pokaz młócenia przy wykorzystaniu zabytkowej młocarni szerokomłotnej Warmianka napędzanej kolejną lokomobilą parową na pewno okaże się ucztą dla oka!

Jakie są historie obrzędów związanych z dożynkami 

Pokazy żniwne, obrzędy i zwyczaje związane z zakończeniem żniw mają niezwykle bogatą historię. Jak czytamy na profilu facebookowym Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu już dawni Słowianie obchodzili rozpoczęcie i zamknięcie letnich prac polowych. Wierzono, iż poniedziałek jest dniem pechowym, szczęście przynosiła natomiast sobota. Gospodarze wychodzili w pole wieczorem i ścinali symbolicznie garść zboża, na szczęście. Zwyczajem dożynkowym jest wiązanie okazałych wieńców, które są symbolem zebranych plonów i mają zapewnić urodzaj w przyszłym roku.

Dożynki i Podlaskie Święto Chleba w Muzeum Rolnictwa im. Księdza Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

FOTO: Muzeum Rolnictwa Im. Księdza Krzysztofa Kluka W Ciechanowcu

Z dożynkami wiąże się pojęcie „tłoki”, czyli pomocy sąsiedzkiej. Ci, którzy zakończyli pracę u siebie, przechodzili na pola innych. Po zakończeniu żniw, przybyli do pomocy sąsiedzi ozdabiali najdorodniejszą garść zboża, formując ją na kształt snopka. Należało przeciągnąć wokół niej kilka razy za nogi gospodarza. Zwyczaj ten zwany jest „oborywaniem przepiórki”. Na koniec gospodarz zapraszał wszystkich na poczęstunek, który stanowił zapłatę za pomoc.

{se_photo}62339{/se_photo}

oprac. Angelika Drygas
fot. Muzeum Rolnictwa im. Księdza Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu